O siostrach, co Strzelno w świecie rozsławiały - cz. 1

Od lewej: trzecia Zofia, czwarta Agnieszka Fredyk'ówne.

Podbiły kraj występując w dziesiątkach miast, w teatrach, hotelach i salach kinowych. Dawała zawsze dwa występy, jeden dla dzieci, drugi dla dorosłych. Występowały min. w słynnym lokalu Alkazar w Lubece, Magdeburgu, Królewcu, Berlinie i wielu innych miastach niemieckich. Odbyły również tournèe po Anglii. W 1925 roku rozpoczęły podbój Ameryki – USA i Kanady...

O siostrach Fredyk pisałem latem 2014 r. Wówczas strzelnianin Zbigniew Fredyk dostarczył mi stary, pękaty album, a w nim około 150 zdjęć trupy cyrkowej: Schippers v. d. Ville Zwergen Stadt zum Dom, czyli spółki Schippers i Ville „Miejska Świątynia Karłów”. Inna nazwa trupy to Liliputaner Schippers und Vanderville’s Zwergenstadt, co w tłumaczeniu na język polski znaczy: Liliputy Schippersa i Vandervillego „Miasto Krasnoludów”. Podróżując po świecie trupa wydała specjalne karty pocztowe z angielskim nadrukiem: Liliputaner, Schippers and Vanderville’s Midged Cirrus - co w wolnym tłumaczeniu oznacza, że kartka pocztowa przedstawia Liliputy z Cyrku Karłów Schippersa i Vandervillego. Początkowo podbiła trupa kraj występując w dziesiątkach miast, w teatrach, hotelach i salach kinowych. Dawała zawsze dwa występy, jeden dla dzieci, drugi dla dorosłych. Jak opisywała ówczesna prasa: Najmniejsi z artystów mieli ok. 1 metra wzrostu. Bawili widownie śpiewem, tańcem i pełną humoru grą. Trupa ta składała się z mężczyzn i kobiet. Posiadała własne piękne kostiumy i odpowiednie dla swoich rozmiarów meble i rekwizyty.

Od lewej Agnieszka i Zofia Fredykówne.

Od lewej: pierwsza Zofia, trzecia Agnieszka Fredykówne w towarzystwie koleżanek oraz Mitzi die Königin aller Riesendamen - Mitzi królowej "wszystkich grubych pań".

Pierwsza od lewej Zofia, czwarta Agnieszka Fredykówne

W tourne'e po Wielkiej Brytanii. 

Ogromna większość zdjęć z kolekcji Zbigniewa Fredyka pochodzi z tourne'e po Stanach Zjednoczonych i Kanadzie, które odbyto w latach 20. minionego stulecia (1925-1930). Brały w nim udział również strzelnianki, siostry Agnieszka i Zofia Fredyk. Z opowieści rodzinnych sióstr Fredyk wiadomo, że na tourne płynęły dwoma statkami. W pierwszym znajdowała się trupa cyrkowa wraz z taborem, obsługą techniczną i dyrekcją, zaś na drugim statku płynęła menażeria cyrkowa, czyli zwierzęta ze swoimi opiekunami. Pobyt za oceanem trwał kilka lat i trupa przemieszczała się po kontynencie koleją. Jedno ze zdjęć w albumie dokumentuje przygodę kolejową, kiedy to nastąpiła katastrofa kolejowa. Trupa występowała w największym amerykańskim cyrku ZOO Al. G. Barnes Cirrus „Winter Home”. Cyrkowi temu i występowi w nim sióstr Fredyk poświęcę następną część Opowieści o siostrach co Strzelno w świecie rozsławiały.

W drodze do Ameryki...

Brama największego cyrku na świecie.

W Górach Skalistych.

W rezerwacie Indian.

Pod Wodospadem Niagara. 

 Zapraszając do zainteresowania się tym tematem pragnę przybliżyć sylwetki dwóch pań urodzonych w Ostrowie k. Strzelna, później mieszkanek naszego miasta, po których przy ul. Kolejowej 9 pozostała piękna willa. Obie pracowały w cyrku niemieckim i występowały również w Polsce. Objechały całe Niemcy, występowały również w Anglii, a za oceanem podbiły serca Amerykanów i Kanadyjczyków. Były w wielu miastach, w górach skalistych i nad wodospadem Niagara. Występowały z cyrkami rodzimymi, obok kowbojów i Indian.

CDN

Strzelnianie w Powstaniu Warszawskim

Obchodzimy 82. rocznicę Powstania Warszawskiego, które pochłonęło ok. 180 tysięcy ówczesnych mieszkańców Warszawy, w tym około 20 tysięcy samych powstańców. Ten krwawy zryw ma również swoich bohaterów pochodzących ze Strzelna i okolic. Wielu strzelnian zesłanych w czasie okupacji do Generalnej Guberni osiedliło się w Warszawie. Były to niekiedy całe rodziny. Od początku zamieszkania włączyli się oni w ruch podziemny, a gdy wybuchło powstanie w jego szeregach stanęli również nasi rodacy.

Jedną z rodzin strzeleńskich, która zamieszkała w Warszawie przy ulicy Idzikowskiego 3 byli Grześkowiakowie, Michał i jego żona Łucja z Boeschów wraz z dziećmi. Małżonka Łucja pochodziła ze znanej strzeleńskiej rodziny, a mianowicie sekretarza starostwa powiatowego Edmunda Boesche. Michał był kupcem i restauratorem, dzierżawcą Domu Stowarzyszeń i Kręgielni. Troje synów Michała i Łucji wzięło udział w Powstaniu Warszawskim: Włodzimierz, Ewaryst i Romuald, z których Ewaryst złożył najwyższą ofiarę na ołtarzu Ojczyzny.   

Włodzimierz Grześkowiak

Włodzimierz Grześkowiak urodził się 29 grudnia 1922 roku w Strzelnie jako syn Michała i Łucji z Boeschów. Działał w konspiracji w stopniu strzelca i nosił pseudonim „Kuźma”. Posiadał przydział w Komendzie Głównej Armii Krajowej w pułku „Baszta”, batalionie „Bałtyk ”, kompanii B-2 i III plutonie. Walczył na Mokotowie. Po kapitulacji dostał się do obozu jenieckiego z numerem 220506 i przebywał w nim do czasu wyzwolenia. Zmarł 18 lutego 1993 roku.

Ewaryst Grześkowiak

Ewaryst Grześkowiak urodził się 15 maja 1925 roku w Strzelnie w rodzinie Michała i Łucji z Boeschów. Działał w konspiracji w stopniu strzelca i nosił pseudonim „Kuba”. Był w szeregach VI Obwodu (Praga) Warszawskiego Okręgu Armii Krajowej. Posiadał przydział w Komendzie Głównej Armii Krajowej w pułku „Baszta”, batalionie „Bałtyk ”, kompanii B-3. Walczył na Mokotowie. Poległ 27 sierpnia 1944 roku na ulicy Podchorążych. Pochowany został przy ulicy Odyńca w Parku Dreszera. Po wojnie ekshumowany na Cmentarz na Służewie. Śmierć „Kuba” - Ewarysta Grześkowiaka i „Mariana” - Edwarda Szuberta w akcji przy ul. Podchorążych oraz ich pogrzeb w parku Dreszera wspomina Hanna Sygietyńska w książce „Powrót do wspomnień”: -Koledzy nocą przenoszą ich ciała i 29 odbywa się ich pogrzeb w parku Dreszera. Uczestniczymy w nim. Niemiecki samolot zbliża się i pruje w nas, raczej po nas z broni pokładowej.

Na murze pamięci nazwisko „Kuby” - Ewarysta Grześkowiaka jest utrwalone w kolumnie 144 na miejscu 20.

Romuald Grześkowiak

Romuald Grześkowiak urodził się 4 stycznia 1927 roku w Strzelnie jako syn Michała i Łucji z Boeschów. Działał w konspiracji w stopniu strzelca i nosił pseudonim „Gdynia”. Posiadał przydział w Komendzie Głównej Armii Krajowej w pułku „Baszta”, batalionie „Bałtyk ”, kompanii B-3 i III plutonie. Walczył na Mokotowie. Zmarł 16 lutego 1993 roku. 

Uczestnikiem Powstania Warszawskiego był strzelnianin Antoni Kowalski, powstaniec wielkopolski 1918-1919 i żołnierz wojny polsko-bolszewickiej. Urodził się 5 lipca 1898 roku w Strzelnie jako syn Franciszka i Wiktorii z domu Kryzel. Do Powstania Wielkopolskiego przystąpił 2 stycznia 1919 roku w Strzelnie. Wstąpił w szeregi strzeleńskiego oddziału powstańczego i brał udział z bronią w ręku w oswobodzeniu miasta. Nazajutrz w grupie oddziałów powstańczych dowodzonych przez ppor. Pawła Cymsa wziął udział w wyprawie na Inowrocław i w dniach 5 i 6 stycznia 1919 roku w krwawych walkach o stolicę Kujaw Zachodnich. Po oswobodzeniu miasta wstąpił w szeregi formującego się Pułku Grenadierów Kujawskich, przekształconego następnie na 5. Pułk Strzelców Wielkopolskich w Inowrocławiu. W walkach powstańczych na odcinku kujawskim frontu północnego brał udział do 20 lutego 1919 roku. Walczył m.in. pod Złotnikami Kujawskimi, jak również na odcinkach: Łabiszyn, Żelechlin, Opoki.

Po zakończeniu powstania służył nadal w macierzystym Pułku przemianowanym w 1920 roku na 59. Pułk Piechoty Wielkopolskiej w Inowrocławiu. Pułk wziął udział w wojnie polsko-bolszewickiej. Do 1930 roku pozostawał w Wojsku Polskim jako żołnierz zawodowy, po czym przeszedł do rezerwy. Zmobilizowany w sierpniu 1939 roku wziął udział w wojnie obronnej. W czasie okupacji zamieszkał w Warszawie. Działał w konspiracji w stopniu starszego sierżanta pod pseudonimem „Sęp”. W czasie Powstania Warszawskiego posiadał przydział w oddziale Komendy Głównej Armii Krajowej w pułk „Baszta”, batalion saperów Okręgu Warszawskiego AK. Walczył w kompanii saperów w Śródmieściu, na Mokotowie w kanałach. Po kapitulacji dostał się do niewoli niemieckiej z numerem jenieckim 1598. Po wojnie mieszkał w Warszawie. Uchwałą Rady Państwa nr: 05.02-0.301 z dnia 5 maja 1958 r. został odznaczony Wielkopolskim Krzyżem Powstańczym 1918-1919 za czynny udział z bronią w ręku w Powstaniu Wielkopolskim. Zmarł 27 czerwca 1970 roku w Warszawie. 

Pośród strzelnianami, powstańcami warszawskimi byli ziemianie i ich synowie wypędzeni ze swych kujawskich i wielkopolskich majątków. Wspomnę rodzinę Jaruzelskich z Siemionek, Pętkowskich z Kuśnierza, Zabłockich z Golejewa czy Maringe z Lenartowa. Leonard Witold Maringe (1890-1966) w 1919 roku nabył majątek Lenartowo w gminie Strzelno-Południe w powiecie strzeleńskim. Od 1917 roku żonaty z Zofią Wygnanowską, z którą miał siedmioro dzieci. W 1939 roku liczna rodzina została wysiedlona przez Niemców do Generalnej Guberni i zamieszkała w Warszawie. Już od listopada 1939 roku współdziałał w organizowanej przez mjr. Jana Włodarkiewicza pseudonim „Darwicz“ konspiracyjnej organizacji Tajna Armia Polski - Znak - Konfederacja Zbrojna (TAP), w której przejął zagadnienia rolne. Następnie był dyrektorem Departamentu Rolnictwa w Delegaturze Rządu na Kraj. Kierował akcją szkolenia rolników dla przyszłej administracji państwowej i spółdzielczości rolniczej oraz przygotowywał założenia powojennego ustroju wsi polskiej, które później, w czasie powstania warszawskiego, ogłoszono w Dzienniku Ustaw. Dwoje synów Leonarda wzięło udział w Powstaniu Warszawskim i złożyło największą ofiarę na ołtarzu Ojczyzny.  

Andrzej Maringe

Andrzej Maringe urodził się 1 lipca 1919 roku w Lenartowie jako syn ziemianina Leonarda Witolda i Zofii z domu Wyganowska. Lata młodzieńcze spędził z rodzicami w majątku Lenartowo. W 1939 roku ukończył gimnazjum w Poznaniu. W tym samym roku został wysiedlony wraz z rodzicami i rodzeństwem do Generalnego Gubernatorstwa. Rodzina zamieszkała w Warszawie, gdzie działał w konspiracji pod pseudonimem „Andrzej“ w stopniu kaprala podchorążego, w Związku Walki Zbrojnej -AK. W powstaniu walczył w oddziale Armii Krajowej w zgrupowaniu „Radosław“, w batalionie „Czata 49“ i plutonie porucznika „Ruska“. Walczył w rejonach: Wola - Stare Miasto - kanały - Śródmieście - Górny Czerniaków. Poległ 18 września 1944 roku na ul. Okrąg 5, na Górnym Czerniakowie. Po wojnie ekshumowany i pochowany na Cmentarzu Powązkowskim (kw. 4, rząd I, p.4) przy Alei Katakumbowej w grobowcu rodzin Boretti-Maringe.

Upamiętniony został na murze pamięci w kolumnie 141 na miejscu 27.

Powstanie Warszawskie, 5 sierpnia 1944 r. tereny Domu Starców przy ul. Karolkowej. Żołnierze z batalionu Czata 49. Trzeci od lewej stoi kpr. pchor. Andrzej Maringe ps. Andrzej

Leszek Maringe, młodszy brat Andrzeja, urodził się w 1923 roku w Lenartowie jako syn ziemianina Leonarda Witolda i Zofii z domu Wyganowska. Lata młodzieńcze spędził z rodzicami w majątku Lenartowo. Był uczniem szkoły średniej, kiedy naukę przerwał wybuch II wojny światowej. W 1939 roku został wysiedlony wraz z rodzicami i rodzeństwem do Generalnego Gubernatorstwa. Rodzina zamieszkała w Warszawie, gdzie działał w konspiracji pod pseudonimem „Leszek“. W powstaniu walczył w stopniu kaprala w oddziale Armii Krajowej w zgrupowaniu „Radosław“, w batalionie „Czata 49“ i plutonie porucznika „Ruska“. Walczył w rejonach: Wola - Stare Miasto. Zmarł w wyniku odniesionych ran w sierpniu 1944 r. Miejsce spoczynku nieznane. Jego nazwisko wyryte jest symbolicznie na płycie nagrobnej rodziny Maringe na Cmentarzu Powązkowskim.

Do grupy powstańców urodzonych na terenie powiatu strzeleńskiego dochodzi jeszcze plut. pchor. Tadeusz Wieszczycki ps. „Grzymała”, dowódca drużyny. Urodził się 5 stycznia 1922 roku w Jerzycach w powiecie strzeleńskim jako syn ziemianina Zygmunta i Jadwigi z domu Zabłocka. W latach 1929-1934 uczęszczał do Szkoły Przygotowawczej im. Marii Konopnickiej w Inowrocławiu. W latach 1934-1938 był uczniem Gimnazjum Męskiego im. Jana Kasprowicza w Inowrocławiu. W czerwcu 1939 roku zdał egzamin wstępny do Liceum Rolniczego w Bydgoszczy. W pierwszych tygodniach okupacji niemieckiej, po utracie dotychczasowego miejsca zamieszkania oraz spodziewając się represji Tadeusz wraz z siostrą Barbarą, bratem Józefem oraz wujem Józefem Zabłockim ziemianinem z Golejewa przenieśli się do rodziny w Generalnej Guberni i zamieszkali w Warszawie przy ulicy Chmielnej 20 mieszkanie nr 5.

Tadeusz Wieszczycki

W konspiracji działał od 1941 roku, będąc członkiem Związku Walki Zbrojnej - AK. W latach 1942-1943 odbył konspiracyjne szkolenie wojskowe uzyskując stopień plutonowego podchorążego. Posiadał przydział do Okręgu Warszawskiego Armii Krajowej w I Obwodzie „Radwan“ w Śródmieściu, 4. Rejonie „Reguła“ („Zagończyk“) - Wojskowa Służba Ochrony Powstania, XI zgrupowaniu WSOP i 45. kompanii WSOP, w której był dowódcą drużyny. Następnie walczył w rejonie Wola - Stare Miasto w Grupie „Północ“ na odcinku „Kuba“-„Sosna“ w batalionie „Chrobry I“. Jako ranny przebywał w szpitalu powstańczym mieszczącym się obok kwater „Chrobrego“ i zajmującym dolne kondygnacje Pasażu Simonsa przy ul. Nalewki 2 a róg Długiej. 31 sierpnia 1944 roku budynek został zbombardowany przez niemieckie lotnictwo i uległ całkowitemu zawaleniu. Plut. pchor. Tadeusz Wieszczycki ps. „Grzymała” poległ pod jego gruzami, wraz z 200 innymi osobami, głównie żołnierzami batalionu „Chrobry I“. Upamiętniony został na murze pamięci w kolumnie 206 na miejscu 67 oraz na tablicach w kościele Św. Antoniego przy ul. Senatorskiej w Warszawie. 

W Powstaniu brała udział siostra Tadeusza, Barbara ps. „Wojciechowska“. W konspiracji działała w Delegaturze Rządu na Kraj w Państwowym Korpusie Bezpieczeństwa m.st. Warszawy w XVI Komisariacie przy ulicy Wiktorskiej 8. W czasie Powstania Warszawskiego przydzielona została do Komendy Głównej Armii Krajowej do Oddziału VI Biura Informacji i Propagandy. Pracowała w Referacie PŻ, Podwydziale „Pomocy Żołnierzowi“ w kuchni przy ul. Chmielnej 17.

Eustachy Lech Działowski

Jedną z pierwszych ofiar Powstania Warszawskiego był mieszkaniec Kołudy Małej ppor. Eustachy Lech Działowski. Majątek ten leżał przy samej granicy z powiatem strzeleńskim i obecnie pałac, w którym on mieszkał należy do właściciela „Sanplastu“ z Wymysłowic. Eustachy urodził się 14 sierpnia 1914 roku w Kołudzie Małej, której był ostatnim przedwojennym właścicielem. Był synem Zygmunta Działowskiego (1876-1918) właściciela Działowa, Kołudy Małej i Skalmierzyc oraz Antoniny Cyprysińskiej (1884-1977). W Warszawie posiadał mieszkanie przy ulicy Mokotowskiej, tam też zamieszkał, kiedy nie mógł już wrócić w 1939 roku w rodzinne strony. W 1938 r. został przydzielony do 18 Pułku Ułanów Pomorskich w Grudziądzu. We wrześniu 1939 r. był dowódcą 2. plutonu w 3. szwadronie pułku. Pułk jego 1 września 1939 r. stoczył bój pod Krojantami - słynną szarżę. 4 września pułk przestał istnieć, a ppor. Eustachy Lech Działowski przedarł się do Warszawy. Tam rozpoczął pracę w konspiracji. Przybrał pseudonim „Prawdzic” i został dowódcą 1109 plutonu w 3. szwadronie im. ppłk. Mariana Skrzyneckiego. Szwadron ten wchodził w skład 1. Dywizjonu 7. pułku ułanów lubelskich „Jeleń” w zgrupowaniu Armii Krajowej. Z wybuchem powstania walczył w Śródmieściu Południe. Zginął pierwszego dnia w Alejach Szucha w ataku na dzielnicę policyjną i główną siedzibę Gestapo. Prawdopodobnie ciężko ranny, został zamordowany przez Niemców w grupie rannych i sanitariuszek Dywizjonu „Jeleń”. Upamiętniony został na murze pamięci w kolumnie 168 na miejscu 13. Pośmiertnie został odznaczony Krzyżem Virtuti Militari V klasy.

I już na zakończenie wspomnę, że wybuch Powstania Warszawskiego zastał rodzinę Jaruzelskich z Siemionek na Ochocie w kamienicy przy ulicy Uniwersyteckiej 4. Ojciec Władysław był żołnierzem ZWZ-AK, syn Janusz członkiem AK, natomiast młodszy Andrzej swój los wojenny związał z „Szarymi Szeregami“ walcząc w Batalionie szturmowym. 8 sierpnia 1944 roku Ochota została zdobyta przez brygadę SS Kamińskiego (RONA). Władysław Jaruzelski wraz z rodziną oraz mieszkańcami kamienicy wśród grabieży i zabójstw, zdołał przedostać się przez „Zieleniak“ do obozu w Pruszkowie. Z tego obozu Jan Pętkowski z Kuśnierza, Kożuszkowa i Woli Kożuszkowej, wraz z księciem Januszem Radziwiłłem uratował 500 osób po Powstaniu Warszawskim. Dodam, ze syn Radziwiłła Stanisław Albrecht Radziwiłł był mężem Caroline Lee Bouvier a przez to szwagrem prezydenta Stanów Zjednoczonych Johna Fitzgeralda Kennedy'ego.

Foto: Muzeum Powstania Warszawskiego i archiwum bloga

Gozdanin pełen tajemnic – cz. 5.

Zdjęcie pochodzi ze "Złotej Księgi Ziemiaństwa Polskiego", wydanej w 1929 roku.

To już ostatnia część opowieści o majętności Gozdanin. Dzisiaj będzie o burzliwych losach tutejszych dóbr i ich kolejnych właścicielach: Taczanowskich, Gutsche, Szrantach i Bayerach. Zapewne mieszkańcy Gozdanina dopowiedzą historię powojenną miejscowości, która z części dominialnej zmieniła się po 1945 roku w wieś włościańską... Wersja papierowa opowiadania posiada pełną bibliografię wraz z przypisami źródłowymi.

Wpisem do księgi wieczystej majętności Gozdanin z 6 grudnia 1919 roku nowym właścicielem dóbr został daleki krewny Wandy z Tacznowskich i Apolinarego Osowickich, Władysław Taczanowski. Niewiele informacji o jego działalności przetrwało do czasów nam współczesnych. Władysław Taczanowski herbu Jastrzębiec urodził się 16 września 1889 roku w Siedleminie w powiecie Jarocińskim (zmarł w 1961 r.). Był synem Józefa Mikołaja Adama i Barbary Jadwigi z Jerzykiewiczów. W 1909 roku został absolwentem Wyższej Szkoły Agronomicznej w Szamotułach, z prawem do odbycia rocznej służby wojskowej. Była to szkoła kształcąca na poziomie gimnazjów. Żonaty był z Izabelą Piottuch-Kublicką – ślub zwarli 25 października 1915 roku w Poznaniu. Małżonkowie mieli sześcioro dzieci. W 1921 roku Władysław Taczanowski został ustanowiony sędzią pokoju przy Sądzie Powiatowym w Mogilnie.

Tak prezentowała się południowa część parku w 1929 r. - zdjęcie ze "Złotej księgi ziemiaństwa polskiego". Poniżej to samo miejsce wiosną 2026 r. - wyschnięty staw z pozostałościami wyspy.

 

19 lutego 1921 roku wystąpił on do Ministerstwa Rolnictwa Byłej Dzielnicy Pruskiej w Poznaniu o umożliwienie zaopatrzenia się majątku Gozdanin w ospę i kukurydzę paszową. Prośbę swą uzasadniał, iż na apel Ministerstwa dostarczył 300 cetnarów owsa siewnego oraz 300 cetnarów jęczmienia siewnego na zaopatrzenia Kresów, w związku z czym pozbył się własnych zapasów. Jak sprawa została sfinalizowana, niestety niewiadomo.

Zachodnia ściana parku w Gozdaninie ze stuletnimi brzostami i kortem tenisowym w 1929 r. - zdjęcie ze Złotej księgi ziemiaństwa polskiego. Poniżej miejsce po korcie tenisowym - wiosna 2026 r.

 

Z kolei w 1922 roku dowiadujemy się o strajku, który dotknął majątek Gozdanin. O całej sytuacji związanej z protestem robotników rolnych pisał sam dziedzic Władysław Taczanowski na łamach „Gazety Powszechnej”. A oto i treść tego listu: - Jak i w całej Wielkopolsce, tak i powiecie mogileńskim nawiedził nas strajk rolny, między innymi majątkami i Gozdanin stał się świadkiem tego chwilowego przewrotu. Żniwa były

w całej pełni, deszcze aż nadto faworyzowały pola gozdaninskie, smutek ogarnął każdego, gdy widział marnujące się plony ciężkiej znojnej pracy, która przecież przede wszystkim

miała na celu, aby Ojczyznę naszą wzbogacić w zasoby chleba, tej podstawowej strawy ludności. Wszystko jednakże nie wzruszyło robotnika rolnego, którego egoizm osobisty podniecony brutalną, Państwu wrogą, agitacją, pchnął do tego tak wysoce bezwzględnego strajku.

Lecz dzielni Gębiczanie nie pozwolili na to, aby płody naszej ziemi żywicielki zmarniały, dlatego więc jak jeden mąż pospieszyli wszyscy ochoczo i rojno z rączą pomocą. Widziało się tam między niemi i młodych i starszych, przemysłowców, rzemieślników, sokołów i mieszczan, którzy z fantazją i werwą natychmiast rozpoczęli w pocie czoła swą owocną działalność. Nie wątpliwie cala ta akcja ze strony dzielnej ludności miasteczka Gębice zasługuje na słowa najwyższego uznania, ona bowiem o głębokim zrozumieniu żywotnych potrzeb naszego kraju, oraz o zdrowym duchu narodowym i prawdziwym poczuciu obywatelskim, które pierwotnym zakusom komunistycznym niezłomnie stawiły czoło.

Zatem na tej drodze poczytuję to sobie za miły obowiązek złożyć obywatelom Gębic szczere słowa wdzięczności i podziękowania. Gozdanin, dnia 19 sierpnia 1922. Władysław Taczanowski.

Gozdanin - dom trzyrodzinny urzędników majątkowych (1987 r.).

Po sprzedaży w 1926 roku Gozdanina, Taczanowski nabył folwark Stęszewko k. Pobiedzisk – 185ha i tam wraz z rodziną zamieszkał. Tymczasem nowym właścicielem dóbr gozdanińskich od 20 lutego 1926 roku został Stanisław Gutsche (1868-1938) z Granowa, który dotychczas jako dyrektor zarządzał majątkami Olgierda Czartoryskiego - będąc od 1910 roku jego pełnomocnikiem. Był on również członkiem Rady Nadzorczej Banku Kwilecki, Potocki i Spółka oraz sodalistą marianus.

 

Wkrótce, bo po upływie roku, 30 kwietnia 1927 roku Gutsche sprzedał Gozdanin Aleksandrowi Szrantowi. Tak krótki okres posiadania dóbr nasuwa przypuszczenie, że Gutsche zakupił Gozdanin li tylko po to, by na tej transakcji zarobić. Nowy właściciel Aleksander Józef urodził się 26 lutego 1878, zmarł 15 lipca 1951 we Wronkach, syn Wiktora i Leonardy z Langnerów. Ojciec Wiktor Szrant był doktorem medycyny i chirurgii (studia uniwersyteckie w Halle ukończył 21 maja 1874 roku). Aleksander Szrant 30 czerwca 1909 roku w Łękach Wielkich poślubił Jadwigę Tadrzyńską (1887-1963) córkę Kazimierza i Stanisławy z Jachimowiczów. Małżonkowie mieli 3 córki: Halinę Wandę (1910-2002), Janinę Marię (1911-2011), Marię Aleksandrę (1917-1996).

 

W młodości Aleksander był członkiem Towarzystwa Tomasza Zana w Gimnazjum w Ostrowie Wlkp., które ukończył w kwietniu 1895 roku z prawem jednorocznej służby wojskowej. Pasjonował się grą w brydża i był zapalonym myśliwym. Przed rokiem 1910 objął w dzierżawę majętności Kurnatowice (553ha) w dobrach Hektora hr. Kwileckiego. Wówczas to zaangażował się w działalność instytucji polskich w powiecie międzychodzkim - był wicepatronem Kółek Rolniczych, prezesem Kółka Rolniczego w Sierakowie, członkiem pierwszego zarządu Spółdzielni „Rolnik” w Sierakowie, członkiem zarządu Towarzystwa Czytelni Ludowych na powiat międzychodzki i skwierzyński. Również zaangażował się w przygotowania i wspieranie Powstania Wielkopolskiego 1918-1919. W 1920 roku mieszkał w Kurnatowicach. W latach 20. XX w. był właścicielem majątku Niewierz w powiecie szamotulskim. Równocześnie z Gozdaninem posiadał, zakupiony w roku 1926 roku od hrabiny Izabeli Tyszkiewiczównej-Łohojskiej herbu Leliwa, majątek Niewierz w powiecie szamotulskim - 3 km od Dusznik (277ha). Od połowy lat 20-tych XX w. występuje również jako dzierżawca od Skarbu Państwa Polskiego majętności Bolewice w pow. nowotomyskim, której łączny areał użytków rolnych wynosił 535ha. Majątek posiadał gorzelnię i suszarnię, a specjalizował się w reprodukcji uznanych odmian ziemniaków i nasion buraków cukrowych. Był wójtem gminy Gębice, członek BBWR i z jego listy w 1930 roku kandydat na posła do Sejmu RP. Gozdanin sprzedał we wrześniu 1932 roku kupcowi z Poznania.

Z czasów Aleksandra Szranta zachował się opis majętności, który został zawarty w opracowaniu-albumie Złota księga ziemiaństwa polskiego: - Gospodarstwo prowadzone jest intensywnie. Uprawa roli znajduje się w wysokiej kulturze. Cały majątek zmeliorowany. Prowadzona jest na szeroką skalę plantacja buraków cukrowych oraz reprodukcja nasion buraczanych dla Firmy Aleksander Janasz w Dańkowie. Majątek posiada nowoczesne maszyny rolnicze, w tym pług motorowy. Zabudowania są skanalizowane. Własna elektrownia dostarcza prądu oświetlającego. Do stacji PKP w Gębicach prowadzi własna kolejka około 4 kilometrowa. Obora mleczna mieści 60 szt. krów rasy czarno-nizinnej. Prowadzona jest hodowla konia remontowego; klacze zarejestrowane w księdze hodowlanej. Obszar majątku około 500ha, w tym łąk i pastwisk 50ha, wody 5ha, lasu 10ha, resztę stanowi ziemia uprawna pszenno-buraczana. W 1930 roku urzędnikiem gospodarczym u Szranta był Wacław Dobrzykowski.

Gozdanin - zdjęcie lotnicze z 1958 r. z widocznymi budynkami pofolwarcznymi i dworem, który został rozebrany w 1977 r.

Wpisem do Księgi wieczystej od 19 listopada 1932 roku majątek ziemski Gozdanin w powiecie mogileńskim obszaru około 2000 mórg, przejął na własność drogą kupna Brunon Bayer z Poznania. Wiemy, że był on właścicielem willi oraz szeregu terenów budowlanych w mieście i w tamtejszych kręgach nazywany był również kapitalistą. Mieszkał w Poznaniu przy ul. Skarbowej nr 8. Brunon Valentin Bayer urodził się 14 lutego 1883 roku w Murowanej Goślinie w rodzinie katolickiej jako syn mistrza rzeźnickiego Johanna i Emilii z Maciejewiczów. 23 kwietnia 1910 roku poślubił w Poznaniu Agnieszkę Alankiewicz ur. 20 kwietnia 1890 roku w Poznaniu, córkę rzeźnika Ignacego i Gertrudy z Kinowskich – Brunon był wówczas rzeźnikiem. Małżonkowie mieli pięcioro dzieci: Leo Stefana (*1911, +1915), Alfonsa Ignacego (1912), Zofię Marię (1913), Feliksa Henryka (*1916, +1919), Luizę Stefanię (1918). W czerwcu 1915 roku rodzina Bayerów przeniosła się do Drezna. Tam Brunon dorobił się dużego kapitału i z rodziną powrócił do Poznania. Agnieszka z Alankiewiczów Bayer zmarła w wieku lat 49, w Gozdaninie. Jej pogrzeb odbył się 31 sierpnia 1939 roku w Poznaniu na cmentarzu parafialnym przy ul. Bluszczowej. Już po wojnie, 10 lipca 1948 roku zmarł w Poznaniu dziedzic Gozdanina Brunon Bayer. Pochowany został 13 lipca tegoż roku obok swojej żony Agnieszki na cmentarzu przy ul. Bluszczowej.

 

Pomnikowe dęby, za którymi (w kierunku wsi) stał do 1977 r. piękny dwór ziemiański.

Bayerowie byli przykładem ludzi, którzy dzięki wytężonej pracy dorobili się kapitału pozwalającego im stać się właścicielami dużego majątku ziemskiego. Brunon gospodarzył się na dobrach gozdanińskich w miarę dobrze. Z tego okresu zachowało się kilka informacji, które pozwalają nieco rozjaśnić obraz Gozdanina lat 30. XX w. Dwa z tych wydarzeń dotyczyły prac budowlano-remontowych i znalazły one swoje miejsce na łamach prasowych w związku z wypadkami im towarzyszącymi. Pierwsza z relacji została opatrzona dość sensacyjnym wprowadzeniem, mówiącym o tym, że w czerwcu 1934 roku dekarze spadli z dachu stodoły, łamiąc sobie nogi: - W Gozdaninie pod Gębicami wydarzył się nieszczęśliwy wypadek. Zatrudnieni przy naprawianiu dachu stodoły trzej dekarze: Wożniak, Wańkowski i Koszorek wskutek oderwania się drąga, na którym stali, spadli z wysokości 15m na ziemię. Koszorek i Woźniak doznali złamania obu nóg oraz ogólnego potłuczenia. Wańkowski zaś tylko potłukł się. Nieszczęśliwych odwieziono natychmiast samochodem do szpitala.

Z drugiej relacji dowiadujemy się o wypadku w trakcie rozbiórki w maju 1936 roku stajni majątkowej, choć tak właściwie była nią przebudowa górnej kondygnacji obiektu, wystawionego jeszcze w 4. ćwierci XIX w. (przed 1884 r.) najprawdopodobniej przez ówczesnego właściciela Ignacego Bielickiego. W trakcie tej przebudowy usunięto ze szczytu południowego inicjały „I-B” – Ignacy Bielicki i zastąpione je inicjałami „B-B” – Brunon Bayer. Do dzisiaj te ostatnie są widoczne na budynku po byłej stajni. Co ciekawe, na poddaszu stajni znajdował się wodociąg grawitacyjny dostarczający wodę do dworu i innych budynków folwarcznych. A oto i ta relacja: - W Gozdaninie koło Gębie (pow. mogileński) przy podcinaniu kozła podczas rozbiórki stajni, znajdujący się na wiązaniach drzewnych cieśle, w liczbie pięciu, naraz runęli na ziemię. Wypadek miał przykre następstwa, jeden z cieśli Wojnarowski, skutkiem upadku, doznał złamania nóg i ogólnych obrażeń. Okaleczonego umieszczono natychmiast w szpitalu w Strzelnie. Reszta pracowników poza lekkimi, zewnętrznymi obrażeniami, poważniejszych okaleczeń nie doznała i po wypadku przystąpiła do przerwanej pracy.

 Stajnia w Gozdaninie 2026 r.

Ciosem dla właściciela majętności było objęcie Gozdaninia rządowym planem parcelacyjnym na 1939 rok. Rozporządzeniem Rady Ministrów o ustaleniu planu parcelacyjnego na 1939 rok 260ha z nieruchomości Gozdanin Brunona Bayera miało zostać rozparcelowanych. Co było przyczyną tej decyzji trudno dziś ustalić? W pierwszej kolejności brano majątki, które były zadłużone i nie rokowały zwiększenia opłacalności produkcji. Zgodnie z obowiązującym prawem przymus parcelacyjny wykonywano za odszkodowaniem. 

Ostatnim wydarzeniem odnotowanym w kronice międzywojennego Gozdanina była śmierć żony właściciela majątku ziemskiego, Agnieszki z Alankiewiczów Bayer. Zmarła ona w wieku 49 lat, w Gozdaninie i została pochowana w przeddzień wybuch II wojny światowej – 31 sierpnia 1939 roku w Poznaniu.

Z nastaniem okupacji nazwę wsi przechrzczono na niemiecki Güldenhof – Złoty Dwór. Podobnie jak inne majątki ziemskie w okupowanym Kraju Warty tak i Gozdanin został przejęty przez Urząd Ziemski dla Okręgu Rzeszy Warty - Bodenamt für den Reichsgau Warthe i przyznany w powiernictwo. Po zakończeniu działań wojennych w 1945 roku majątek Gozdanin przejęła władza ludowa na cele reformy rolnej i poddała jego obszar parcelacji, tworząc niewielkie gospodarstwa rolne. Tak powstałe gospodarstwa przydzielono byłym pracownikom majętności oraz osadnikom za wyliczoną i rozłożoną w ratach odpłatnością. Ale już w latach stalinowskich utworzono w Gozdaninie na bazie tychże gospodarstw Rolniczy Zespół Spółdzielczy „Zjednoczenie”. Funkcjonował on w latach 1953-1961 i z racji mizernych wyników został zlikwidowany.

Przydzielając gospodarstwa, przydzielono również przyszłym rolnikom mieszkania we dworze oraz części budynków pofolwarcznych. Rabunkowa gospodarka sprawiła, że obiekty te uległy stopniowej degradacji i z czasem zostały rozebrane. Cegłę rolnicy wykorzystali do stawiania własnych siedlisk w obrębie przyznanych im gruntów. Tzw. resztówka pomajątkowa została przydzielona Gminnej Spółdzielni „SCh” w Orchowie, która prowadziła tutaj część swojej działalności – skup zboża i tucz trzody chlewnej. Od 1976 roku działalność tą przejęła GS „SCh” w Mogilnie. Na tym kończę moją opowieść o Gozdaninie, którą możecie sami kontynuować, dopowiadając tzw. opowieść z własnego podwórka – czyli dzieje wsi po1945 roku do czasów współczesnych.

Koniec.